Stanford Üniversitesi Biyoloji Bölümü Çevre Koruma Merkezi'nden Dr. Çağan Hakkı Şekercioğlu, yaptıkları araştırmalar sonucu, küresel ısınma ve doğal alanların yok edilmesinin önüne geçilmezse, 2100 yılına kadar kuş türlerinin % 30'unun soyunun tükenebileceğini belirtti.


20 Aralık 2007 Işıl ÖZ (Turkish Journal)
17 yıldır kuşları araştıran ve ornitolojik (kuşbilim) çalışmaları olan Stanford Üniversitesi Biyoloji Bölümü Çevre Koruma Merkezi'nde araştırmalar yapan 13 yıldır arazide kuşların ekolojisini inceleyen bilim adamı Dr. Çağan Hakkı Şekercioğlu, 2100 yılına kadar kuş türlerinin % 30'unun soyunun tükenebileceğini belirtti. Amerika'da araştırmalar yapan Türk bilim adamı Şekercioğlu 2000 yılından beri, tüm dünya kuş türlerini kapsayan ve 600,000 veriden oluşan en kapsamlı dünya kuş ekolojisi veri tabanı oluşturmuş bulunuyor.

Bir hafta önce yayımlanan makalesinde 2100 yılına kadar kuş türlerinin % 30'unun soyunun tükenebileceğini öngördüklerini belirten Şekercioğlu: “Bunun birinci nedeni, küresel ısınma” dedi.

“Türkiye’deki kuşlar bu durumdan nasıl etkilenecek?” diye sorduğumda cevabı netti: “Türkiye'de özellikle sadece Toroslar, Kaçkarlar, Ağrı gibi dağlık yerlerde yaşayan kuşlar, giderek yukarılara gitmek zorunda kalacaklar. Akdeniz bölgesi makiliklerinde ve yanmaya meyilli cam ormanlarında yaşayan kuşlar ve kuraklıktan etkilenecek sulak alanlarda yaşayan kuşlar da küresel ısınmadan olumsuz etkilenecek. Alçak irtifadaki sıcak bölgelerde yaşayan bazı türler, ısınan iklimle beraber daha yüksek kesimlere yayılacak. Daha önce burada yaşamadıklarından, bu kesimlerde çok önceden beri yaşayan canlılarla yeni ekolojik ilişkiler içine girecekler. Bu yeni iliskilerin ekosistemi olumsuz etkileme ihtimali yuksek.

Türkiye ve Avrupa'da, göçmen türlerin giderek ilkbaharda daha erken döndüğü ve sonbaharda geç gittiği görülüyor. Yine Avrupa'da, bazı göçmen kuşların yediği ve yavrularını beslediği böceklerin artık kuşların dönmesinden önce maksimum sayıya ulaşmaları nedeniyle, bu kuşların yiyecek bulamamaları söz konusu. Aynı şey Türkiye'de de olabilir. Özellikle güney bölgelerimizde, Afrika’ya göç etmesi gereken bazı kuşların artık kışı Türkiye'de geçirmeleri söz konusu olabiliyor. Yani bazı kuşlar kışı Afrika yerine Akdeniz Bölgesi'nde geçiriyor.”

“Göçmen türler, göçemeyen türlerden 5 kat daha az yok olacaktır”

Canlıların iklim değişikliğine bağlı olarak yüksek kesimlerde yaşama eğilimi gösterdiklerinden bahsediliyor. Bu onlar için tek çare mi? Yoksa türlerini devam ettirmede başka yöntemler izliyorlar mı?

Küresel ısınmayı takiben daha serin yerlere ihtiyaçları var. Daha ılıman iklim kuşağına da gidebilirler ama bunun için yüzlerce hatta binlerce kilometre katedebilmeleri lazım. Canlıların çoğu, kuşlar dahi, bunu yapacak kapasiteye sahip değil. Kuş türlerinin sadece beşte biri uzun mesafe göçmeni ve bu türlerin soyları çok daha dayanıklı.

Bu çalışmada gösterdiğimiz benzer birşey, göçmen türlerin göçemeyen türlerden 5 kat daha az yok olacağı. Ama kuş türlerinin çoğu, tropik bölgelerde yaşayan, göçmen olmayan türler. Tropik ormandan 100 metre bile dışarıya çıkmaz birçok kuş.

Bunlar ya evrim yoluyla uyum sağlayacak, ya da yok olacak. Tek tük uyum sağlayan türler var. Örneğin önceleri, Hawai'deki bir kuş türü, oraya ait olmayan sivrisinekler ısınan iklimle yukarıya çıktıkça, onların taşıdığı sıtmadan ölüyordu. Ama son zamanlarda bazı türlerin evrimleşip, genetik dayanıklılık gösterdiği ortaya çıktı. Ama birçok diğer yerel kuş türü halen ölüyor. Yani göçmen olmayan ve hızlı uyum gösteremeyen kuş türleri ki bunlar çoğunluk ya yukarılara gidecek, ya da yok olacak.

"Soy tükenmesine giden yürüyen merdiven"

“Kuşlar belirli iklim ve bitki örtülerini tercih ederler. İklim ısınırsa, bitki örtüsü değişir ve daha yukarı irtifalara kayar” diyen Şekercioğlu ekliyor: “Kuşlar da bunu takip edince, yaşadıkları alan azalacaktır. Eğer dağ yeterince yüksek değilse ya da yukarı kesimlerde insan yerleşimi varsa, kuşların yaşam alanı tamamen yok olacak ve soyları tükenecektir. Örneğin, tropik bir bölgede hava 6.4 derece ısınırsa, aynı sıcaklık artık yaklaşık 1280 m yukarıda hissedilebilecektir. Eğer o kadar yüksekte dağ veya orman yoksa, kuşların tercih ettiği bitki örtüsü ve iklim yok olacaktır. Türlerin %30'nun yok olması, 6.4 C ve en kötü habitat (doğal yaşam alanı) kaybı senaryosu gerçekleşirse oluyor.”

“Türler daha yüksek kesimlerde yaşamaya başlayınca özelliklerinde değişiklik ön görülüyor mu?” diye merak ediyorum. “Nüfuslarında azalmalar olacak. İdeal habitat olmadığı için ve stres altında olacakları için üremeleri de azalabilir. En önemlisi, eskiden bir arada olmadıkları türlerle çatışmalar yaşanabilir” diyor.

“İklim değişimi tüm ekosistemi etkileyecekse ne gibi tehlikelerle karşı karşıya kalacağız?” diye soruyorum Şekercioğlu’na… Cevabı işin ciddiyetini belirtir nitelikte: “ İklim değişikliği, özellikle tropik hastalıkları Türkiye ve diğer ılıman iklim ülkelerine yayacaktır. Türkiye'nin güneydoğusunda son 20-30 yıldır özellikle de GAP projesiyle beraber şark çıbanı ve sıtma vakaları hızla arttı ama ben bunu ancak yabancı bir tıbbi entomoloji (böcekbilim) dergisinde okuyarak öğrenebildim. Kırım-kongo ateşi ve kolera salgını gibi görmeye alışmadığımız hastalıklar artıyor. İtalya'da daha önce hiç görülmemiş bir tropik hastalık olan chikungunya salgını çıktı. Türkiye'de de görülebilir. Bu hastalıkların bir kısmı, sivrisinekler gibi küresel ısınma ve ticaret sonucu kuzeye yayılan hastalık vektörleriyle alakalı. Tabii birçok senaryo da küresel ısınmanın Türkiye'nin daha tropik ve nemli ve kısmen de sahara gibi daha kurak bir ülke haline geleceğini gösteriyor. Yani giderek daha Afrikalaşacağız gibi gözüküyor. Bu da sağlık, su, tarım, sosyo-ekonomik ve diğer açılardan sorunlar doğuracaktır.”

Bunca olumsuz sonucu beklemektense iklim değişikliliğini bir an önce durdurmak için neler yapmalıyız?

Bunun için CO2 gibi sera gazları üretimini en aza indirmeli, her türlü tüketimimizi azaltmalı, kömür kullanımını aşağıya çekmeli, bu gazları temizleyecek olan ağaç dikimini hızlandırmalıyız. Mısır, şeker kamışı, soya gibi ürünlerden elde edilen biyoyakıt bir çözüm değil. Bunlar çok büyük miktarda doğal alanı yok ediyor ve ihtiyacın ancak ufak bir kısmını karşılayabilirler. Ayrıca yiyecek fiyatlarını da çok arttıracak bir yöntem. Onun yerine ağaçlandırmayı arttırmak çok daha doğal, uzun çaplı ve verimli bir çözüm. Tabi tüketimi azaltmak da.

Kuş ve diğer canlıların daha serin ortamlara göçmelerine imkan vermek için de, deniz seviyesinden dağ tepesine kadar her türlü irtifayı kapsayan ve de mümkün olduğunca farklı iklim kuşağında, kuzeyden-güneye büyük alanları kapsayan milli parklar ve diğer koruma bölgeleri ilan etmeli ve bunları gerçek anlamda korumalıyız. Ayrıca koruma bölgeleri arasında canlıların hareket edebileceği doğal koridorlar kurmalıyız ki şartlar değiştikçe daha uygun şartlara emniyet içinde göç edebilsinler.



Fotoğraf: Çağan Hakkı Şekercioğlu